Rezerwat Przyrody Węże to kawałek jurajskiego krajobrazu ukryty w samym sercu województwa łódzkiego, niedaleko Działoszyna. Nazwa może mylić – węży tu nie ma, a rezerwat zawdzięcza ją pobliskiej wsi. To co rzeczywiście czeka na odwiedzających, to ponad 20 hektarów wapiennych ostańców, kilkanaście jaskiń krasowych i jeden z najciekawszych krajobrazów geologicznych w regionie.

Miejsce znajduje się w granicach Załęczańskiego Parku Krajobrazowego, nad lewym brzegiem Warty. Główną atrakcją jest Góra Zelce – wapienny ostaniec wznoszący się około 45-50 metrów nad dolinę rzeki, na wysokości 220-230 metrów nad poziomem morza.

Jurajska enklawa na północy Polski

Rezerwat Węże to najbardziej na północ wysunięty fragment krajobrazu jurajskiego w Polsce. Trudno w to uwierzyć, ale stojąc na szczycie Góry Zelce, można podziwiać formacje skalne podobne do tych z Jury Krakowsko-Częstochowskiej – tylko że znacznie mniej oblegane przez turystów.

Utworzony w 1971 roku rezerwat chroni nie tylko same skały, ale przede wszystkim niezwykłe zjawiska krasowe – leje, formy powierzchniowe i kilkanaście jaskiń. W okolicy znajduje się ponad 150 nieczynnych kamieniołomów, które przypominają o czasach, gdy intensywnie wydobywano tu wapień.

W jaskiniach Góry Zelce odkryto największe w Polsce nagromadzenie szczątków kostnych zwierząt trzeciorzędowych. To właśnie na podstawie tych znalezisk naukowcy określili, jaka fauna zamieszkiwała te tereny miliony lat temu.

Jaskinie Góry Zelce – co można zobaczyć

Na terenie rezerwatu znajduje się około 10 jaskiń krasowych rozrzuconych po całym szczycie. Najważniejsze z nich to Jaskinia Stalagmitowa (długość około 80 metrów, głębokość 13 metrów) oraz Jaskinia Za Kratą (długość 60 metrów, głębokość 17 metrów). Inne warte uwagi to: Jaskinia Niespodzianka, Zanokcica, Mała, Draba, Dwuwylotowa i Jaskinia Profesora Samsonowicza.

Niestety, obecnie wstęp do wszystkich jaskiń jest możliwy tylko za zgodą Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi. W przeszłości dwie największe – Stalagmitowa i Za Kratą – były udostępnione turystom i wyposażone w żelazne drabiny ułatwiające pokonanie jaskiniowych studni. Dziś można je podziwiać jedynie z zewnątrz, ale same wejścia i otoczenie robią wrażenie.

Nie oznacza to jednak, że wizyta w rezerwacie traci sens. Wędrówka po Górze Zelce, odkrywanie kolejnych wejść do jaskiń oznaczonych tablicami informacyjnymi i podziwianie krasowych form skalnych to świetna rozrywka dla rodzin z dziećmi i miłośników geologii.

Ścieżka dydaktyczna i szlaki turystyczne

Od sierpnia 2017 roku przez rezerwat przebiega ścieżka dydaktyczna „Najcenniejsze walory przyrodnicze Miasta i Gminy Działoszyn”. To dziewiętnastokilometrowa pętla z 14 przystankami, która prowadzi od Działoszyna przez Lisowice i Bobrowniki. Góra Zelce to przystanek numer 8.

Przy jaskiniach ustawiono tablice informacyjne z planami, mapą rezerwatu i opisem walorów przyrodniczych. Poruszanie się po terenie ułatwiają liczne strzałki – wystarczy trzymać się oznaczeń, żeby trafić do kolejnych jaskiń. Na spokojne zwiedzanie samego rezerwatu i odnalezienie wszystkich jaskiń warto zarezerwować minimum godzinę.

Przez Górę Zelce przebiegają również dwa szlaki turystyczne – niebieski i czerwony. Można więc włączyć wizytę w rezerwacie w dłuższą wędrówkę po Załęczańskim Parku Krajobrazowym.

Nie tylko jaskinie – co jeszcze warto zobaczyć

Rezerwat to nie tylko jaskinie. Ze szczytu Góry Zelce rozciąga się rozległy widok na dolinę Warty i okoliczne tereny Załęczańskiego Parku Krajobrazowego. Warto zwrócić uwagę na murawy kserotermiczne z rzadką roślinnością wapiennolubną – rojnikiem pospolitym czy zanokcicą. Można też spotkać ciekawe gatunki bezkręgowców, jak motyl kraśnik czy ślimaki: wstężnik austriacki i piramidka naskalna.

Rezerwat znajduje się również na obszarze Natura 2000 „Załęczański Łuk Warty”, co dodatkowo podkreśla jego znaczenie przyrodnicze. Ze względu na wartość paleontologiczną został zaklasyfikowany jako obiekt reprezentatywny dla Polski.

Formy krasowe zachowane w rezerwacie Węże powstały jeszcze przed epoką lodowcową. To geologiczne dziedzictwo sprzed milionów lat, które przetrwało do naszych czasów.

Okoliczne atrakcje – co połączyć z wizytą

Skoro już się wybiera w te strony, warto zaplanować więcej czasu na zwiedzanie okolicy. W samym Działoszynie zasługuje na uwagę pałac z XVII wieku wraz z ogrodem w stylu francuskim, gdzie obecnie mieści się Muzeum Regionalne i biblioteka.

Na trasie ścieżki dydaktycznej można zobaczyć Żabi Staw – pomnik przyrody stanowiący schronienie dla rzadkich gatunków roślin, płazów i ptaków, Górę Świętej Genowefy (wapienny ostaniec na wysokości 200 m n.p.m.) oraz 19 wapienników – prymitywnych pieców służących do wypalania wapiennej skały z początku XX wieku. Część z nich jest zniszczonych, ale jako budowle wyróżniają się w krajobrazie.

Wielki Łuk Warty znajdujący się na terenie Załęczańskiego Parku Krajobrazowego uchodzi za najładniejszy odcinek tej rzeki. Niedaleko znajduje się też Wieluń z murami obronnymi z XIV wieku, Bramą Krakowską i miejscami pamięci związanymi z nalotem bombowym podczas II wojny światowej.

Dla kogo jest rezerwat Węże

To miejsce spodoba się przede wszystkim miłośnikom przyrody i geologii. Rodziny z dziećmi znajdą tu świetną okazję do aktywnego spędzenia czasu – szukanie kolejnych jaskiń to trochę jak poszukiwanie skarbów, a dzieci uwielbiają takie zabawy. Ścieżka nie jest wymagająca, choć teren pagórkowaty wymaga odrobiny kondycji.

Fani turystyki pieszej mogą włączyć rezerwat w dłuższą trasę po szlakach Załęczańskiego Parku Krajobrazowego. To też dobre miejsce na krótki wypad weekendowy z Łodzi czy innych miast centralnej Polski – daleko stąd nie ma.

Praktyczne informacje – jak dojechać i ile czasu przeznaczyć

Dojazd: Do rezerwatu można dotrzeć od wsi Węże lub Bobrowniki. Z Łodzi podróż zajmuje około 2 godzin samochodem (120 km). Trasa wiedzie drogą nr 14 w kierunku Łasku, następnie drogą 483 na Szczerców, a dalej drogą nr 74 w kierunku Wielunia. Przed Wieluniem należy skręcić w lewo na Kiełczygłów. Jadąc do wsi Węże, można zaparkować na jej końcu koło lasu, a następnie drogą leśną dojść do szlaku.

Czas zwiedzania: Na spokojne przejście rezerwatu i odnalezienie wszystkich jaskiń warto zarezerwować minimum godzinę, choć można spędzić tu znacznie więcej czasu, szczególnie łącząc wizytę z wędrówką po ścieżce dydaktycznej (cała pętla to 19 km).

Wstęp: Rezerwat jest dostępny bezpłatnie. Wstęp do jaskiń wymaga obecnie zgody Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi, więc zwiedzanie ogranicza się do oglądania ich z zewnątrz i wędrówki po terenie rezerwatu.

Oznakowanie: Teren jest dobrze oznakowany – przebiegają przez niego szlaki turystyczne (niebieski i czerwony) oraz ścieżka dydaktyczna ze strzałkami i tablicami informacyjnymi przy jaskiniach.

Co zabrać: Wygodne buty do chodzenia po nierównym terenie, wodę i aparat – widoki ze szczytu Góry Zelce zasługują na uwiecznienie. Latem warto pomyśleć o nakryciu głowy, bo część trasy wiedzie otwartym terenem.